خدا بعلم قديم خود * ( أَنَّكُمْ ) * آنكه شما * ( سَتَذْكُرُونَهُنَّ ) * زود باشد كه ياد كنيد آن زنان را و صبر نتوانيد كرد بر سكوت از رغبت در ايشان به جهت خوف آنكه مبادا كسى ديگر ايشان را بنكاح در آورد پس مباح گردانيد خطبه را براى شما و در اين نوعى از توبيخ است و يا معنى آنست كه حق تعالى ميداند كه شما ايشان را ياد خواهيد كرد در دل پس ذكر ايشان كنيد به زبان * ( وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا ) * استدراكست از محذوف كه * ( سَتَذْكُرُونَهُنَّ ) * دلالت مىكند بر آن و تقدير اينست كه ( فاذكروهن و لكن لا تواعدوهن سرا ) يعنى پس ياد ايشان كنيد و لكن وعده مدهيد ايشان را بعلمى كه آن را پنهان ميكنيد يعنى مباشرت مراد آنست كه بكثرت مجامعت وعده مدهيد يا مواعده مكنيد با ايشان چيزى كه مستهجن و قبيح باشد در شرع و از جمله آن اينكه زن بنكاح غير نرود و غير آن از امور غير مشروعه * ( إِلَّا أَنْ تَقُولُوا ) * مگر آنكه بگوئيد * ( قَوْلًا مَعْرُوفاً ) * سخنى نيكو برمز و اشاره نه بتصريح در عبارت مستثنى منه محذوفست اى ( لا نواعدوهن مواعدة الا مواعدة معروفة او الا مواعدة بقول معروف ) و گويند كه اين استثناى منقطع است از سرا و اين ضعيفست به جهت آنكه مؤدى باينست كه ( لا تواعدوهن الا التعريض ) و اين غير موعود است و در اين دليل است بر حرمت تصريح خطبه معتده و جواز تعريض آن اگر معتده بوفات باشد و در معتده بطلاق بائن خلاف است و اكثر بر جواز آنند * ( وَلا تَعْزِمُوا ) * و قصد مكنيد * ( عُقْدَةَ النِّكاحِ ) * عقد نكاح ايشان را * ( حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ ) * تا برسد كتاب يعنى آنچه خدا نوشته و فرض كرده از عده * ( أَجَلَه ) * بغايت خود و مدت او منقضى گردد * ( وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه ) * و بدانيد آن كه خداى * ( يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ ) * مىداند آنچه در دلهاى شما است از عزم بر كارى كه جايز نيست * ( فَاحْذَرُوه ) * پس بترسيد و حذر كنيد از عقاب او و نزديكى مكنيد بعزم مذكور * ( وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه ) * و بدانيد كه خدا * ( غَفُورٌ ) * آمرزنده است آن را كه بترسد از عقوبت او در ترك عزم مذكور * ( حَلِيمٌ ) * بردبار است و به عذاب تعجيل نكند و در كنز آورده كه آيه متضمن چند حكم است اول دفع حرج در تعريض بخطبه مر معتدات را و مراد بتعريض اينجا كلاميست كه مفهوم شود از آن رغبت نمودن در نسا بدون تصريح كقولك ( رب راغب فيك و انك لجميلة و ان اللَّه لسائر اليك خيرا ) و مانند آن و نفى حرج در تعريض مستلزم ثبوت حرج است در تصريح بخطبه و اين مجمل است و تفصيل و تبيين آن از سنت شريفه معلوم شده پس مىگوييم كه در معتده رجعيه حرام است بر اجنبى كه